اخبار >> درس‌گفتارهای «كلژ دو فرانس»

درس‌گفتارهای «كلژ دو فرانس»

نشر فرهنگ جاويد با همکاری سايت انسان‌شناسی و فرهنگ در برنامه انتشاراتی مشترکی در نظر دارند مجموعۀ دروس افتتاحيۀ کلژ دو فرانس را در زمينه علوم انساني منتشر کنند. نخستين درس‌هايی که منتشرشده، درس‌گفتار رمون آرون با عنوان «جامعه‌شناسی تمدن مدرن»، درس‌گفتار امبرتو اکو با عنوان «در جست‌وجوی زبان کامل» و درس‌گفتار رولان بارت با عنوان «نشانه‌شناسی ادبی» است. در بخشی از يادداشتي که ناصر فکوهي استاد گروه انسان‌شناسی دانشگاه تهران و دبير اين مجموعه بر آن نوشته، آمده است: کلژ دو فرانس يکی از معتبرترين مؤسسات دانشگاهي جهان به‌شمار می‌رود. اين دانشگاه در عين‌حال بيش‌تر از آن‌که دانشگاه باشد، مرکزی است برای گسترش دانش انسانی در پيشرفته‌ترين و آخرين مراحل تحول و تکامل آن. هربار استاد جديدی، از خلال فرآيندی دموکراتيک، آزاد و براساس مشورت و نظر مشترک ديگر اساتيد به اين مرکز راه می‌يابد، يا بر کرسی استادی تکيه می‌زند که پيش از او رشته‌ای از ميان رشته‌های بی‌شمار علوم را گشوده است، يا براساس تخصص استاد جديد برای وی کرسی ويژه‌ای تاسيس مي‌کنند. استاد جديد، نخستين درس خود را در برابر همکاران آتی‌اش ارايه مي‌دهد و در اين درس نه‌فقط برنامه خويش را برای سال‌های پيش‌رو ترسيم می‌کند، بلکه فراتر از آن در يک سخنرانی موجز و فشرده حاصل تجربه‌ای درازمدت و پربار را به ساير عالمان حاضر در جلسه عرضه می‌کند. از اين‌رو، درس‌های افتتاحيۀ کلژ دو فرانس از معروفيتی جهانی برخوردارند و به اکثر زبان‌های مهم جهان ترجمه شده‌اند. اين درس‌ها افزون بر آن‌که اغلب حاوی نکاتي بسيار ارزنده در زمانه خود هستند، در نگاهي تاريخي و درازمدت نيز عموماً عمری ديرپا دارند، چنان‌که امروزه نيز می‌توان درس‌هايی را که 50 يا 60 سال پيش در زمينه‌های مختلف ارايه شده‌اند، خواند و بسيار آموخت. اين عمر طولاني به‌ويژه در زمينه علوم انسانی و علوم اجتماعی که با پديده‌های درازدامن و پايدار رابطه دارند، بيش‌تر است.
    
بازگشت به زبان آدم ابوالبشر
اکو در اين سخنرانی به‌دنبال روايت تاريخی است که در آن زبانی مقدس و الهی که الهام‌بخش انسان‌های اوليه بوده است، زنده شود؛ تنها زباني که قادر به بازگرداندن وحدت و سازگاری بر مدار زمين است. او روايت خود را با وام‌گيري از سفر پيدايش و کتاب مقدس و مساله نام‌گذاری انسان روی موجودات مختلف آغاز می‌کند و به ماجرای برج بابل و خلط زبانی می‌پردازد که از ساخت اين برج آغاز شد. اشاره او به روايت تاريخی تورات از ساخت بلندترين برج جهان است که قرار بود به آسمان برسد. در پی اين بلندپروازی مردم بابل سخن يکديگر را نفهميدند. آن‌جا بابل نام گرفت زيرا در آن‌جا خداوند لغت تمامی اهل جهان را مشوش و مردم بابل را بر روی کل زمين پراکنده کرد. «زبان کامل همچون جزيره گمشده يا سرزمين ناشناخته يا جام مقدسی است که آدميان در حسرت وصالش می‌سوزند و عالمان کبير فرهنگ اروپايی ذهن خود را به زلف خيالش گره زده‌اند. با وجود اين، در هنگامه‌ای که من در اين‌جا رويای دستيابی به زبان واحد را مطرح می‌کنم، زبانی که زمينه‌ساز برادری ميان آحاد انسان‌هاست و در موقعيتی که پيکره اروپا در باب وحدت سياسی و نظامی و بازرگانی خود پای ميز مذاکره آمده‌اند، اين مردم به زبان‌های مختلف تکلم می‌کنند.» اکو در اين کتاب با اشارات تاريخی به شکل‌گيری زبان عبری و پيش از آن زبان آدم ابوالبشر می‌کوشد ايده زبان کامل و دگرگوني‌های تاريخی زبان را با ارجاعات ادبي به دانته و ديگر نويسندگان و شعرا توضيح دهد. زبان‌ها نمی‌توانند با قرارداد به وجود آيند زيرا انسان‌ها برای وضع قواعد همواره به زبان نخستين نياز خواهند داشت. بنابراين در آغاز زباني خدادادی وجود داشته که از انواع اسم‌ها و مترادف‌ها بهره‌مند بوده است چرا که به کمک اين زبان آدم ابوالبشر بايد قادر می‌بود بدون هيچ‌گونه ابهامی کليه اشيای جهان را نام‌گذاری کند. پيش از اکو، متفکران ديگری مثل آگوستين قديس از زمان‌های دور به ايده احيای زبان آدم ابوالبشر پرداخته‌اند. از نظر اکو، اروپا بيش از آن‌که خود را در محدوده جغرافيای سياسی تعريف کند در قالب جغرافيايی زباني تعريف کرده که اين مسأله ريشه بسياری از اختلافات قومی و نژادی در قرن اخير بوده است.
    
نقد تفکر جامعه‌شناسی
تجربه فاشيسم و دو جنگ جهانی در قرن بيستم فيلسوفان و جامعه‌شناسان زيادی را به بازنگری و نقد آموزه‌های کلاسيک جامعه‌شناسی و فلسفه سوق داد. تمايل برخي جامعه‌شناسان به ناديده انگاشتن تاثيرگذاری رژيم‌ها در روند تاريخ به بهانه دلبستگی به واقعيت‌های پايدار و ژرف و معنويت‌گرايی فلاسفه به‌زعم آرون از جمله اين آموزه‌ها بودند. اين درس‌گفتار، سخنرانی آرون در اول دسامبر 1970 در کلژ دو فرانس درخصوص مکاتب و انديشمندان مختلف حوزه جامعه‌شناسی است؛ به‌عقيده نويسنده، جامعه‌شناسی در جايگاه دانش جامعه مدرن، به امر اجتماعی‌ا‌ می‌پردازد که از مفاهيم سنتی امر سياسی و امر اقتصادی متمايز است. جامعه‌شناسی يا اگر ترجيح دهيم بگوييم پيشاجامعه‌شناسی فلسفي قرن گذشته به‌عنوان انديشه در باب بحران جامعه مدرن اساساً از صنعت و دموکراسی ريشه می‌گرفت و نيز همان‌ها را موضوع مطالعه خود قرار داده بود. اين گزاره در مورد سن سيمون و نيز توکويل يا مارکس هم مصداق پيدا می‌کند. اما دکترين‌های سوسياليستی نيز در نيمه نخست قرن نوزدهم بازمانده‌های ميراث دوگانه انقلاب صنعتی و انقلاب فرانسه بودند. انقلاب صنعتی که با سرمايه‌داری ليبرال پيوند داشت، به‌نظر می‌رسيد می‌خواهد فعاليت عمده زمانه ما را از هرگونه سازماندهي آگاهانه دور نگه دارد. انقلاب فرانسه در خود تناقضي داشت: به‌نام برابری حقوقی افراد، ادعای حذف امتيازات موروثی و انتقال خصوصيات ـــ‌در مفهوم انسان‌های متشخص يا نجيب‌زاده‌ـــ را داشت، اما اکثريت شهروندان را زير يوغ فقر، الزامات توليد و تمايز به لحاظ‌شان و مقام می‌برد و تنها به لطف ايدئولوژی‌ها ـــ‌از داروينيسم اجتماعي گرفته تا شايسته‌سالاری‌ـــ است که اين اشکال بازسازی‌شده با نابرابری‌هايی که قرون متمادی وجود داشته، اشتباه گرفته نمی‌شوند. آرون در بخش ديگري از کتاب به تمايز ميان سنت‌های مختلف جامعه‌شناسی وبر و دورکيم می‌پردازد: «دورکيم با پرسش فلسفی درباره رابطه ميان فرد و اجتماع و وبر نيز با پرسش باز هم فلسفي در باب رابطه شناخت و عمل پای به عرصه جامعه‌شناسی نهادند.» او در نخستين سخنرانی خود در کلژ دو فرانس می‌کوشد از جزم‌انديشی و شک‌گرايی که به گمان او مشخصه جامعه‌شناسی جوامع معاصر است، اجتناب کند.

 
نشانه‌شناس ديگری که درس‌گفتار او در کلژ دو فرانس منتشر شده رولان بارت يکي از مهم‌ترين متفکران حوزه نشانه‌شناسی است. آثار او حوزه‌های متفاوتی را شامل مي‌شود؛ از نشانه‌شناسی تا نقد ادبی، عکاسی، سياست، مد و فرهنگ عامه. بارت با معکوس کردن عبارت سوسور ـــ‌که زبان‌شناسی را بخشی از دانش عمومی نشانه‌ها يا همان نشانه‌شناسی می‌داند‌ـــ معتقد است اين نشانه‌شناسی است که بخشی از زبان‌شناسی به‌شمار می‌رود. هدف و مقصود نشانه شناسی، مطالعه نظام‌های نشانه‌ای مانند زبان‌ها، رمزها، نمادها، نشانه‌های علامتی و مواردی از اين‌دست است. نشانه‌شناسی يکی از بهترين روش های کارآمدی است که با ايجاد معني و به تعبير رولان بارت با فرآيند معني‌دارشدن سروکار دارد. در عمده آثار او هرچند نشانه‌شناسی در معنای عام آن در پديدارهای اجتماعی بررسي شده است، ولي به‌نظر همواره اين سويه گرايش زيبايی‌شناسی او بوده که او را در مقام يک منتقد هنري برجسته کرده است. بارت در دوره ساخت‌گرايی سعي در بنيان نظريه‌ای در علم ادبی و نشانه‌شناسی داشت تا از آن بتواند در برخورد با پديدارهای اجتماعی، فرهنگی و هنری به‌مثابه روش بررسی استفاده کند. در اين سخنراني نيز او از ارتباط بين زبان، گفتمان و حوزه‌های قدرت که به‌گمان او در همه امور زندگی جاری و ساری هستند، پرده برمی‌دارد. بارت چشم‌اندازهای جامعه‌شناسی و شاخص‌های قدرت را با استفاده از تقابل زبان و گفتار معين می‌کند. اگر نشانه‌شناسی به متن می‌رسد دليلش آن است که در اين همنوايی سلطه‌های خرد، متن دقيقاً در هيأت شاخصی از عدم قدرت ظاهر می‌شود. بارت با برقراری اين ارتباط و کمک گرفتن از نظريات نشانه‌شناسی به‌نقدی از ساختار قدرت و جامعه و ارتباط متن با سياست و جامعه می‌پردازد.
 

Copyright © 2016. All Rights Reserved By Farhang-e Javid Publication.

کلیه حقوق سایت متعلق به انتشارات فرهنگ جاوید است

برتامه نویسی و اجرا : RamaPars